Datum plaatsing: 28 september 2021

Wie weet er nog Bèrgse bêname- en schèldwoorde?


Wie weet er nog Bèrgse bêname- en schèldwoorde?


Berghem (Oss): De plannen zijn er al een tijdje, maar nu de coronapandemie grotendeels achter de rug lijkt, kunnen Riny Boeijen en Leo en Theo Hoeks pas écht stappen gaan maken. Ze zijn vastberaden om volgend kalenderjaar een boek uit te brengen over Berghemse bijnamen en scheldwoorden. De vervaardiging van het ‘Bèrgse bêname- èn schèldwoordeboek’ wordt weer geen half werk, zoveel werd uw verslaggever wel duidelijk toen hij aanschoof bij het enthousiaste drietal.

Door Mark van der Donk

Al in november 2019 verzorgden Riny en Leo een ‘inbèrgeringscursus’ in de Berchplaets. “Dat ging over de historie, het dialect en Bèrgse bijnamen en scheldwoorden”, vertelt Riny. “We kondigden toen aan dat we met een boek zouden komen, maar dat werd door de coronaperiode een beetje bemoeilijkt. Nu we weer met de Bèrgse mensen ‘um de toffel kunne’, gaat het er met enige vertraging alsnog van komen.” Er werden in totaal al zo’n 600 à 700 bijnamen verzameld. “Daarvan zijn er veel van generatie op generatie meegegeven en in het hele dorp bekend, maar sommige namen worden alleen gebruikt in vriendengroepen. Die vallen af. We denken ongeveer de helft over te houden”, maakt Theo duidelijk. Hij dook in de regelgeving omtrent NAW-gegevens en zocht uit dat de namen van overleden personen altijd mogen worden gebruikt. “Zo kunnen we veel familienamen gewoon gebruiken zonder om toestemming te hoeven vragen.”

Categorieën
De bijnamen zijn al gecategoriseerd. Sommige stammen bijvoorbeeld af van beroepen, andere komen van uiterlijke kenmerken of eigenschappen van een persoon. De witte en de roewjen Hannes bijvoorbeeld, zoals de bijnamen luidden van de twee Hansen met dezelfde achternaam die Berghem ooit rijk was. Ze kunnen ook verwijzen naar dieren of plaats van herkomst, zoals Claes van Deventer. “En in het Tuurèènd was het gebruikelijk om de naam van de vader of moeder achter de eigen naam te plakken”, legt Leo uit. “Berghem bestond vroeger uit vijf verschillende gemeenschappen, die een eindje van elkaar lagen en waar soms flinke rivaliteit tussen was.”

Er vliegen allerlei anekdotes over tafel. Van verhalen over de Spartaanse opleiding en lijfstraffen van d’n Bult, de gevreesde schoolmester, tot stierenavond en rivaliteit tijdens de kermis, waarbij jongemannen uit andere dorpen hun komst naar Berghem soms met een blauw oog moesten bekopen. “Ons gaat het vooral om de functionele bijnamen”, vertelt Riny tussendoor. “Vroeger werden die gegeven om onderscheid te kunnen maken tussen personen met dezelfde familie- en soms zelfs ook voornaam. Als je in de jaren vijftig van de vorige eeuw bijvoorbeeld in Berghem vroeg waar Den Brok woonde, werd altijd gevraagd van welke Den Brok? Je had De Puun, De Pèk, Van Pukke, Van Aart Slèk, D’n Baard, D’n Kolenhond, De Slokker, Van Kaate en D’n Dokter. Honderd jaar geleden bleven de inwoners van steden, dorpen en gehuchten in hun geboorteplaats wonen. Ze kwaame nie op d’n harde weg. En er waren ook geen postcodes en BSN-nummers.”

De Smid en Nap
Van zoveel mogelijk van de honderden verzamelde bijnamen hoopt het trio te kunnen achterhalen waar ze vandaan komen. “Van ‘De Smid’ - Martens - is de verklaring logisch. Beroepen werden vaak gebruikt als bijnaam: Frans de Kapper, Bèijske d’n Wielendrèèjer, Frans de Mölder en Grad en Thé de Smid. Maar bij De Nap - Hoefnagels - moet je verder zoeken. In de muur van het huis van de familie Hoefnagels in Haren werd een steen met daarop ‘NAP’, Normaal Amsterdams Peil, ingemetseld. De familie - ook de nazaten die in Berghem woonden - kregen hierdoor de bijnaam 'de Nap'.”

Het drietal is op zoek naar meer van dit soort anekdotes. “Daar hebben we de hulp van de Bèrgse bevolking voor nodig. We benaderen enkele personen, van wie wij denken dat ze ons kunnen ondersteunen, actief. Maar daarnaast is het mooi als Berghemnaren spontaan met anekdotes en foto’s komen die de herkomst van sommige bijnamen verklaren. Als iedereen ons zou willen helpen zoals bij onze actie voor naamsbehoud van het Meester Gielenplein is gebeurd, dan zorgen wij ervoor dat er een mooi boek - uitgegeven door erfgoedcollectief Bèrge dur ut Lint, waarvan wij drieën onderdeel uitmaken - voor terugkomt”, lacht Boeijen.

Ook typische Bèrgse scheldwoorden - niet te verwarren met scheldnámen - zijn welkom. “Daar komt een apart katern voor in het boek”, aldus Theo. “We hebben er al zo’n 250 à 300, waarbij we voorbeeldzinnen willen gebruiken om de toepassing en betekenis van het woord te verhelderen. Een ‘schutteling’ is bijvoorbeeld een puber. Het is afgeleid van ‘scheuteling’ en de betekenis is een jong varken, van ruim een maand oud, dat al van de zeug af is. Ofwel een pubervarken. En unne klôs is een slome, iemand die stijf en onhandig, verlegen en onbeholpen is. Denk aan unnen houtere sunterklôs.”

Nooit compleet
De illusie dat het Bèrgse bêname- èn schèldwoordeboek ooit compleet zal zijn, hebben Boeijen, Hoeks en Hoeks niet. “Dat ben je nooit. In het Bèrgs woordenboek staan wel 2500 woorden, maar we hebben er naderhand nog zeker 200 tot 300 gehoord of aangeleverd gekregen, die er ook in hadden gepast. Dat zal nu vast niet anders zijn, dat je hoort: waarom staan wij er met onze bijnaam niet in? Er zullen vast bijnamen of scheldwoorden zijn waar we niet aan hebben gedacht.”

Om toch zo volledig mogelijk te zijn, werd al twee keer contact gelegd met Ruud van der Ven, die zich vaker via Berghs Contact laat horen over de lokale bijnamen. Hij gaf te kennen niet te willen samenwerken en reageerde verder niet op de gestelde vragen. “We gaan dus zelf door met het project”, reageert Leo. “We willen er een fraai boek van maken, aangezien bijnamen ook tot het cultureel erfgoed van Berghem behoren en voor het nageslacht moeten worden vastgelegd. Zijn er mensen die interessante informatie, foto’s of illustraties hebben, dan mogen ze mailen naar info@bergedurutlint.nl. Bellen mag ook, dan kômme we efkes langs. We zijn te bereiken via 06- 25488157 en 06- 51835542.”



Uw regio in beeld:

Een greep uit het thuisinhetnieuws fotoarchief:

algemeen nieuws

© 2021 Thuis in het nieuws | Webworks: DigiFactory Webworks | Design: Creativos 0.28073